Trybunał Wojenny Armii Czerwonej

ul. Jagiellońska 38

Budynek na rogu ulic Jagiellońskiej i Alei Solidarności. Obecnie siedziba VIII LO i 58. Gimnazjum im. Władysława IV. W 1944 stał się siedzibą Trybunału Wojennego Armii Czerwonej. Brak tablicy pamiątkowej.

Budynek na rogu ulic Jagiellońskiej i Alei Solidarności (dawniej Petersburskiej i Aleksandrowskiej). Obecnie siedziba VIII LO i 58. Gimnazjum im. Władysława IV, jednej z najlepszych szkół w Warszawie. Budynek został wybudowany na potrzeby męskiego Gimnazjum Praskiego, ufundowany przez mieszkańców, w tym przez Juliana Różyckiego na działce przekazanej przez Magistrat. Plac o powierzchni 8854 m² znajdował się przy ówczesnej ul. Petersburskiej, róg ul. Aleksandrowskiej. Budynek kosztował 300 tys. rubli, w tym 100 tys. ze zbiórki publicznej. Budynek zaprojektował Władysław Adolf Kozłowski w stylu wczesnomodernistycznym z elementami dekoracji secesyjnej. Budowę rozpoczęto w 1905 r. i ukończono w drugiej połowie 1907r. Gimnazjum Praskie funkcjonuje w budynku nieprzerwanie od roku szkolnego 1907/1908.

Był to pierwszy w Polsce wolno stojący budynek szkolny (piwnica, parter, dwa piętra i strych) przystosowany do wymogów ówczesnego szkolnictwa. Po raz pierwszy zastosowano klimatyzację, a posadzki były wyłożone linoleum. Szkoła posiadała aulę, nie było w niej i nie ma do dziś sali gimnastycznej. Na szkole nie ma też żadnej tablicy pamiątkowej o jej skomplikowanych losach.

W czasie I Wojny Światowej budynek zarekwirowali Niemcy. Z tego okresu pochodzi zachowany w piwnicach od strony ul.Jagiellońskiej napis – trudna do odczytania sentencja w języku niemieckim.

W 1944 roku budynek został przejęty przez Armię Czerwoną, a następnie przez struktury rządu lubelskiego. „Pod osłoną sowieckiej armii i służb bezpieczeństwa na Pradze zagospodarowywały się struktury administracyjne rządu lubelskiego i instalowały komórki polskich służb bezpieczeństwa. Zajmowały budynki, organizowały sieć aresztów, więzień i obozów. NKWD obsadziło(….) część budynku Liceum im. Władysława IV od strony Jagiellońskiej.” [Działalność Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego na m.st. Warszawę (1944-1954) autorstwa Elżbiety Kowalczyk, Katarzyny Pawlickiej; Wyd. IPN Warszawa 2011, str. 22].

Po zajęciu Pragi przez Armię Czerwoną w połowie września 1944 roku niezniszczone budynki sukcesywnie zajmowały jednostki Armii Czerwonej, NKWD, Resort Bezpieczeństwa oraz PKWN. Przy ulicy Jagiellońskiej 38 miał swoją siedzibę Trybunał Wojenny Armii Czerwonej. Na dziedzińcu szkolnym oraz w piwnicach urządzono podręczny areszt. Jego więźniami byli także Polacy. Zamurowane zostały wejścia piwniczne i korytarze na poszczególnych piętrach, a okna od strony boiska zabito deskami lub zamalowano. Zajętego skrzydła strzegli uzbrojeni wartownicy. Jeszcze w 1945 młodzież ucząca się w gimnazjum wchodziła do budynku wyłącznie od ulicy Zygmuntowskiej (obecnej Alei Solidarności).

Na budynku nie ma tablicy pamiątkowej, a wieńce składane są w dniu 1 marca przy okienku piwnicznym od strony ulicy Jagiellońskiej. Remonty jakie przeszedł budynek, w tym, kompleksowy remont w latach 2009-2011, całkowicie zatarły ślady historii. Być może, pod warstwą tynku zachowały się w piwnicach jakieś napisy, o których nie wiemy. Natomiast, podczas budowy szkolnego boiska w 2014/15 na dziedzińcu szkolnym nie stwierdzono występowania żadnych artefaktów ani pochówków. Budynek posiada swój wpis w Rejestrze Zabytków m. st. Warszawy (nr rej.: 1228 z 9 sierpnia 1983). (bbj)